Αντόν Κόστας: Προβλέπει πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό εφιάλτη για την Ευρώπη

30/6/2014

Κερδοσκοπία, απελπισία και λαϊκισμός

Τους επόμενους μήνες στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα είναι πιθανό να κυριαρχήσουν η κερδοσκοπία στο πεδίο της οικονομίας, η απελπισία στο πεδίο της κοινωνίας και ο λαϊκισμός στο πεδίο της πολιτικής, θυμίζοντας την περίοδο πριν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο

Μετά το σοκ των ευρωεκλογών, οι κυβερνήσεις βιάζονται να στείλουν μηνύματα ελπίδας και αισιοδοξίας. Τα καλύτερα έρχονται, λένε. Ανήσυχοι για τα αποτελέσματα των επόμενων εθνικών εκλογών, οι ηγέτες υποστηρίζουν ότι το τέλος της ύφεσης και η επιστροφή της ανάπτυξης θα επιτρέψουν τη βελτίωση της κατάστασης για όλους.

Όπως γράφει όμως στην Ελ Παϊς ο Αντόν Κόστας, καθηγητής οικονομικής πολιτικής στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης, υπάρχει ένας κίνδυνος: να κλείνει τεχνητά η κρίση και η κατάσταση στη συνέχεια, αντί να βελτιωθεί, να επιδεινωθεί. Αν δεν αλλάξει η σημερινή λογική των πραγμάτων, το πιθανότερο είναι ότι τους επόμενους μήνες θα κυριαρχήσουν τρία στοιχεία στο ευρωπαϊκό πανόραμα: η κερδοσκοπία στο πεδίο της οικονομίας, η απελπισία στο πεδίο της κοινωνίας και ο λαϊκισμός στο πεδίο της πολιτικής.

Απειλή «φούσκας» και στην Ελλάδα
Πρώτα απ΄όλα, η ευφορία των χρηματοπιστωτικών αγορών μπορεί να οδηγήσει σε νέες «φούσκες». Στην περίπτωση της Ελλάδας, για παράδειγμα, οι επενδυτές δείχνουν ξαφνικά διατεθειμένοι να αγοράσουν ό,τι ομόλογο πρόκειται να εκδοθεί. Με μια ανεργία που σε ευρωπαϊκή κλίμακα πλήττει 28 εκατομμύρια ανθρώπους και την πλήρη απασχόληση να μην προβλέπεται να επιστρέψει πριν από το 2020, οι επενδυτές στρέφονται στο άμεσο κέρδος, όχι στις παραγωγικές επενδύσεις.

Κατά δεύτερον, οι πολίτες αντιδρούν στην απουσία ευκαιριών με μια εντεινόμενη δυσφορία. Το αποδεικνύουν τα στοιχεία του ευρωβαρόμετρου, που μετρά τα συναισθήματα των Ευρωπαίων. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, μπορεί ανά πάσα στιγμή να εκδηλωθεί μια κοινωνική αναταραχή.

Ως αποτέλεσμα όλων των προηγουμένων, οι ηγέτες στρέφονται προς τον λαϊκισμό. Και το κλίμα παραπέμπει στις δεκαετίες του 1920 και του 1930.

Ανισότητα και λιτότητα οι αιτίες
Δύο είναι οι βασικές αιτίες αυτής της κατάστασης, γράφει ο Κόστας. Η άμεση αιτία είναι η ανισότητα και η φτώχεια που χαρακτηρίζει τις κοινωνίες μας. Η ανισότητα λειτουργεί ως υπονομευτικό στοιχείο της συνοχής που έχουν ανάγκη η οικονομία, η κοινωνία και η δημοκρατική πολιτική. Και οφείλεται σε δύο παράγοντες. Πρώτον, στους χαμηλούς μισθούς, τις επισφαλείς συμβάσεις και την ανεργία, που έχουν συμβάλει στο να αυξάνεται σταθερά τις τρεις τελευταίες δεκαετίες η πρωτογενής ανεργία, αυτή που προκαλείται από τις αγορές.

Δεύτερον, στις περικοπές των κοινωνικών δαπανών και τον άνισο χαρακτήρα του φορολογικού συστήματος, που σε ορισμένες χώρες οδηγούν στην αύξηση της καθαρής ανισότητας, μετά τους φόρους και τις δαπάνες.

Η ανισότητα έχει ως αποτέλεσμα τη χρέωση και την κρίση. Σε μια προσπάθεια να αναπληρώσουν αυτό που δεν τους δίνουν οι μισθοί, τα νοικοκυριά καταφεύγουν στον δανεισμό. Το ίδιο κάνουν οι κυβερνήσεις, για να αναπληρώσουν αυτό που δεν τους αποφέρουν τα φορολογικά έσοδα. Μια οικονομία όμως που βασίζεται στον υπέρμετρο δανεισμό κινδυνεύει από την κερδοσκοπία, τις φούσκες και την κρίση. Το είδαμε το 2008. Φαίνεται πως οι κυβερνήσεις δεν έχουν αποκομίσει τα κατάλληλα διδάγματα.

«Μισές αλήθειες» για την οικονομία
Η κυρίαρχη άποψη στην Ευρώπη είναι ότι οι χαμηλοί μισθοί ευνοούν τις εξαγωγές, ότι η λύση βρίσκεται στην εξωτερική ανταγωνιστικότητα. Αυτό όμως είναι μισή αλήθεια. Για να το καταλάβουμε, ας φανταστούμε την οικονομία ως ένα αεροπλάνο με τρεις κινητήρες, ένα βασικό και δύο αναπληρωματικούς. Ο βασικός κινητήρας, που αντιστοιχεί στο 50% της ισχύος του αεροπλάνου, είναι η κατανάλωση των οικογενειών και η εσωτερική επένδυση. Οι δύο αναπληρωματικοί κινητήρες, ο καθένας από τους οποίους αντιπροσωπεύει το 25%, είναι ο δημόσιος τομέας και ο εξωτερικός τομέας.

Με τον βασικό κινητήρα να έχει παραλύσει λόγω των χαμηλών μισθών και τον δημόσιο τομέα να έχει πληγεί από τη λιτότητα και την έλλειψη εσόδων, ο κινητήρας των εξαγωγών δεν αρκεί για τη σωστή λειτουργία του αεροπλάνου. Χωρίς να υποβαθμίζεται η σημασία των εξαγωγών, η ανάπτυξη και η απασχόληση παίζουν καταλυτικό ρόλο στην επανέναρξη του βασικού κινητήρα.

Υπάρχει διέξοδος
Μπορεί η ευρωζώνη να ξεφύγει από τον συνδυασμό της κερδοσκοπικής οικονομίας, της κοινωνικής σύγκρουσης και του πολιτικού λαϊκισμού; Ναι, υπό τον όρο να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της ανισότητας. Τις τελευταίες εβδομάδες έχουν υπάρξει δύο ενθαρρυντικές ενδείξεις.

Η μία είναι ο απροσδόκητος θρίαμβος του Ματέο Ρέντσι στις ευρωπαϊκές εκλογές. Το πρόγραμμά του συνδυάζει την αντιμετώπιση των ανισοτήτων, τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και αλλαγές στην ευρωπαϊκή νομισματική, δημοσιονομική και χρηματοπιστωτική λογική. Η απάντηση των πολιτών ήταν εντυπωσιακή: ο δεξιός και αριστερός λαϊκισμός υποχώρησε μπροστά σε ένα φιλόδοξο πρόγραμμα για την Ιταλία και την Ευρώπη.

Η δεύτερη ένδειξη είναι η σύσταση της διευθύντριας του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ προς τις αμερικανικές αρχές να αυξήσουν τον κατώτατο μισθό, ώστε να αντιμετωπιστεί η φτώχεια και η μακροπρόθεσμη ικανότητα ανάπτυξης της χώρας. Το ίδιο πρέπει να γίνει και στην Ευρώπη, προκειμένου να υπάρξει μια προοδευτική και σταθερή έξοδος από την κρίση.

Πηγή